جغرافیای تاریخ استان

جغرافیای تاریخی استان هرمزگان با تاریخ و جغرافیای خلیج فارس درهم آمیخته است0 تا قرن چهارم پیش از میلاد، مدارک پراکندهای بر پایه نوشتارهای تاریخ نگاری یونانی درباره خلیج فارس وجود دارد0 ظاهرا در دوران بسیار کهن ، اقوامیدر سواحل غربی خلیج فارس ودشتهای جنوبی وغربی ایران می زیسته اند 0 شواهدی نیز مبنی بر پیدایش و توسعه دریانوردی در آن دوران وجود دارد 0 از جمله می توا به دریانوردی بابلیان در قرن هفتم پیش از میلاد، در خلیج فارس اشاره کرد0 نخستین مدرک قطعی در خصوص دریانوردی در خلیج فارس ، به زمان (( نئار خورس )) یا ((نئارک)) ، دریا سالار اسکندر مقدونی ، مربوط است0 اسکندر پس از فتح سرزمینهای اطراف رودخانه سند (هندوستان) ظاهرا از طریق مصب رود خانه سندودریا ، به سوی مکران و تنگه هرمز و خلیج فارس حرکت کرد ودر سال 326 قبل از میلاد ، از دهانه رود خانه سند گذشت ، ولی طوفان و امواج سهمگین دریاوی را مجبور به بازگشت نمود0

اسکندر دریا سالار خود به نام نئارک (نئارخوس) رابه عنوان سرپرست ناوگان دریایی رهسپار خلیج فارس کرد.نئارک پس از عبور از سواحل مکران، به بندر هرمز یا میناب کنونی رسید.نئارک درخلیج فارس به جزیره خالی از سکنیه ای به نام ((بارقانا)) که گفته می شود همان جزیره ((هرمز)) یا((لارک)) یا((اوآراکنا)) ویا(( کیش)) کنونی است، رسید.
نئارک چنین گفته است که هیچ یک از سواحل را درطول سفر دریایی خود مانند سواحل خلیج فارس آباد ومزروع ندیده است.
تاریخ مکتوب بندر هرمز از زمان اردشیر بابکان آغاز می شود. مورخین شرقی واروپایی چنین گفته اند که روزگار آبادانی بندر هرمز بین سالهای 241-211 میلادی ، منطقه خلیج فارس جزو قلمرو خلافت اموی وسپس جزو قلمرو وخلافت عباسی(درسالهای1285-750 میلادی) بوده است. از اواخر قرن هشتم میلادی که دوران خلافت عباسی بود، دادوستدهای دریایی رونق بسزایی یافت.
بسیاری از مورخین، این راه دریایی را با اهمییت تر از جاده معروف ابریشم یا شاخه مهمی از آن می دانند.
مارکوپلو ، جهانگرد مشهور ایتالیایی در سالهای 1272و1293میلادی از بندر هرمز دیدن کرد. وی گزارش کرده است که جواهرات ایران عاج وابریشم هندوچین ومروارید بحرین در بازارهای بندر هرمز خرید وفروش می شده است.
درسال1300میلادی سیف الدین – پادشاه بومی بندرهرمز- ازترس حمله مغولها بندر هرمز را ترک وبه جزیره هرمز (جردم) عزیمت کردودرآنجاشهردیگری بنا نهاد.
در سال 1453میلادی هنگامی که قسطنطنیه به دست سلطان محمد فتاح سقوط کرد ارتباط زمینی اروپاییان با آسیا گسسته شد. درسال1497میلادی برای اولین با استعمارگران غربی به فرمانروایی (( واسکودوگاما)) دربنادر خلیج فارس پیاده شدند.
درسال1506میلادی پرتغالیها به عنوان محافظت از منافع پرتغال دربرابر تجاوز مصری وونیزی به رهبری (( آلفونسوآلبوکرک)) باهفت کشتی جنگی جزیره هرمز را محاصره نمودند. بندرهرمز دراین زمان کلید تجاری خلیج فارس محسوب می شد وراه ادویه ازکنارهمین بندر در تنگه هرمز عبور می کرد. سقوط هرمز که از نظر تجاری ونظامی برای دولت ایران اهمیت داشت به جداشدن هرمز از ایران وتوسط پرتغالیها برتنگه هرمز و وضع مالیات برای عبور کشتیها گردید. شاه اسماعیل صفوی که در صدد اعاده مالکیت ایران برهرمز بود به سبب گرفتاریهای ناشی از جنگ با عثمانیان به بیرون راندن پرتغالیها موفق نشد وپیمانی با آنان منعقد نمود که به موجب آن پرتغالیها می بایست در لشکر کشتی به بحرین شاه اسماعیل را مساعدت می کردند. با این پیمان تسلط پرتغالیها بر خلیج فارس تا مدتی تثبیت شد ولی شاه عباس بزرگ باکمک قوای انگلیس حاکمیت پرتغالیها بر خلیج فارس را پایان داد هلندیها در سال 1004هجری قمری تجارتخانه ای دربندرعباس تأسیس کردند وبه دنبال آن رقابت بین هلند وانگلستان شدت گرفت. دراواخر دوره سلطنت شاه صفوی دولت ایران به لغو معافیت گمرکی واردات وصادرات هلندیها اقدام کرد.
هلندیها به حصار جزیره قشم هجوم آوردند وبرای جلو گیری از تجارت انگلیس چند کشتی جنگی به تنگه هرمز وبندرعباس اعزام کردند.دولت ایران ضمن تقاضای صلح به هلندیها اجازه داد که درهرنقطه ای از ایران به تجارت ابریشم اقدام کنند واز معافیت گمرکی درواردات برخوردار شوند.درهمین زمان با تیره شدن بین روابط هلندوانگلیس در اروپا، هلندیها به کشتی های انگلیس درجاسک حمله کردندوقشم را به دست گرفتند بندرعباس را گلوله باران کردند دژ مستحکمی را در نزدیکی تجارتخانه خود در بندرعباس احداث نمودند برای نزدیکی بیشتر با دهانه خلیج فارس تأسیسات تجاری خود را به جزیره خارک منتقل کردند واز پرداخت اجاره بهای خارک به میرمهنا حاکم بندر ریگ وجزیره خارک خوداری نمودند. میرمهنا درسال 1765میلادی به هلندیها حمله برد.دژآنها را تسخیرکرد وآنان را از جزیره بیرون راند. بدین ترتیب هلندیها که مرکز تجاری خود را از بندرعباس برچیده بودند عملا" از خلیج فارس خارج شدند.
با تشکیل ورسمیت یافتن کمپانی هند شرقی دولت انگلیس سیاست گسترده استعماری خود را علیه ایرا بکار گرفت ودر اندک مدتی برسراسر سواحل خلیج فارس تسلط یافت. دولت انگلیس وعمان کمپانی هند شرقی با نیرنگ از اتحاد قدرتهای محلی جلوگیری کردند وبا ایجاد جنگهای منطقه ای موجبات ضعف آنها را فراهم آوردند.دراین دوره سیاست انگلیس در خلیج فارس ایجاد شیخ نشینهای متعدد وکوچک بود تااز اتحاد آنها درمقابل خود جلوگیری کند.
خلیج فارس بعداز جنگ جهانی اول، نه تنها به عنوان معبر دریایی تجاری بسیار مهم، بلکه به عنوان بزرگترین کانون نفت ومنبع مهم رشد صنایع ، اهمیت اقتصادی واستراتژیکی فراوانی یافت ، به طوری که کلیه طرفهای تجاری خارجی ایران به ویژه انگلیس باجدیت تمام تلاش کردند حضور فیزیکی خود را در خلیج فارس حفظ کنند.
موقعیت استراتژیکی استان هرمزگان در دهه های بعدی نیز توجه ویژه به این منطقه را برای دولتها وکشورهای خارجی الزامی می ساخت . درزیر، فشرده ای از پیشینه تاریخی مناطق مهم استان آورده می شود تا سیمای تاریخی وسیاسی این خبطه از کشور پهناور ایران بیش از پیش روشن گردد.

بندرعباس
درقرن چهارم هجری در حوالی بندرعباس فعلی، بندرو روستای کوچکی به نا((سورو)) وجود داشت که جغرافیا نویسان قرن چهارم هجری قمری از آن نام برده اند. برخی معتقدند ((شهرو)) که اصطخری به عنوان((دهی کوچک برکنار دریا))
ازآن نامبرده همان بندر ((سورو)) است. این بندر در سال 924هجری قمری ((بندر جرون)) خوانده می شد ودهکده ای کوچک بود ودر روبه روی سواحل شمالی جزیره پراهمیت ((هورموز)) آن روزگار قرار داشت. درسال1514پرتغالیها این دهکده کوچک را برای پیاده شدن وبارگیری اجناس از خشکی انتخاب کردند. به دلیل خرچنگ زیادی که در ساحل این بندر وجود داشت نام این بندر را ((بندرکامارااو))یا((کامبارائو)) یعنی بندر خرچنگ گذاشتند.نام متداول بعدی یعنی ((گمبرون)) یا ((گامبرون)) به احتمال زیادازلغت پرتغالی ((گاماراائو)) اقتباس شده است.
درسال1622میلادی شاه عباس توانست با کمک انگلیسیها دست پرتغالیها را ازاین بندر کوتاه کند.به افتخاراین پیروزی ((بندرگمبرون)) به((بندرعباس )) تغییر نام داد.تاقبل از سال 1650میلادی ((1070هجری قمری )) بندرعباس حصار نداشت ولی از این زمان دور شهر را محصور کردند وبرامنیت آن افزوده شد . انگلیسیها وهلندیها دربندرعباس تجارت خانه ودر کنار دریا امارات زیبایی بناکردند. دراین بندر لنگرگاه مناسبی وجود داشت لذا اکثر کشتیهای بزرگی که از هند برای ایران وعثمانی وسایر نقاط کالا حمل می کردند دراین بندر لنگر می انداختند. هلندیها درسال1110 هجری قمری ((1698میلادی با کسب اجازه از دولت ایران ، شهر تازه ای با بافت ومعماری ویژه دروسط شهر بندرعباس بنا نمودند.(امارات کلاه فرهنگی در همین ایام بنا شده است.) )) بافت وشکل ظاهری شهر جدید تاسال 1135هجری قمری دوام یافت.درنیمه نخست قرن 17، نمایندگان کمپانی هندشرقی سعی کردند بندرعباس را به پایگاه اصلی خود در خلیج فارس تبدیل کنند به همین لحاظ مرکز کمپانی هند شرقی دربندرعباس مستقر گردید. ناوهای نظامی کمپانی هند شرقی نیز در آبهای نزدیک بندرعباس پهلو گرفتند این شرکت درسال1759به علت متشنج شدن اوضاع وبمباران تأسیسات تجاری انگلیسیها در بندرعباس مرکز تجارت خود را از این بندر به بندر بصره منتقل نمود. این امر بیش از پیش شرایط انحطاط بندرعباس رافراهم کرد.بعداز ظهور نادرشاه بندر بوشهر مقرناوگان ایران شد. درپی شورش سال1868میلادی درمسقط این امتیاز لغو شد. وشهربندرعباس وتوابع آن دوباره به تصرف کامل دولت ایران درآمد.پس از پیروزی نهضت مشروطیت تصویب قانون ایالت و ولایات ، بندرعباس وتوابع آن جزمحدوده ایالت فارس قرار گرفت وسپس در محدوده اختیارات حاکم کرمان درآمد.
در تقسیمات فعلی کشوری شهر بندرعباس مرکز استان هرمزگان است . این شهریکی از مهمترین مراکز استراتژیکی وتجاری ایران درجوار خلیج فارس ودریایی عمان است. بارانداز شهید رجایی اسکله عظیمی است که بخش وسیعی از مبادله کالاهای تجاری بین ایران ودیگر کشورها از طریق آن صورت می گیرد. بندرعباس از طریق راههای دریایی ، راه آهن، جاده های ترانزیتی درجه یک وازطریق هوا به کلیه مناطق داخلی ودیگر کشورهای جهان مربوط است.